Kết nối liên vùng: Đòn bẩy chiến lược cho khu thương mại tự do TP.HCM

Tại hội nghị lần thứ 2 của Ban Chấp hành Đảng bộ TP.HCM khóa I, trong bối cảnh yêu cầu cấp thiết về kết nối liên vùng để tạo dư địa tăng trưởng mới, một thông điệp mạnh mẽ đã được phát đi: năm 2026 là thời điểm “toàn lực” cho công tác quy hoạch. Ông Bùi Xuân Cường, phó chủ tịch UBND TP.HCM, khẳng định đây là giai đoạn bản lề để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng cao, nhanh và bền vững.

Bí thư Thành ủy Trần Lưu Quang cũng đã chỉ đạo quyết liệt: chậm nhất cuối năm 2026, đồ án quy hoạch chung TP.HCM mới phải hoàn thành. Đây không chỉ là văn bản kỹ thuật mà là một “nhiệm vụ chính trị đặc biệt”, định hình tương lai của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam trong nhiều thập niên tới.

Hội thảo Kết nối liên vùng-động lực phát triển khu thương mại tự do (FTZ) do Sở Công thương phối hợp với báo Tuổi Trẻ tổ chức đã chỉ ra điểm tích cực và đáng giá nhất trong thay đổi chiến lược lần này là sự dũng cảm thừa nhận giới hạn nội tại. Nhiều năm qua, TP.HCM tự hào là trung tâm dịch vụ lớn nhất cả nước, nhưng đó là một trung tâm đang “trưởng thành” theo chiều rộng chứ chưa bứt phá về chất.

Chi phí đô thị như nhà ở, hạ tầng và ô nhiễm đang tăng nhanh hơn tốc độ gia tăng giá trị của khu vực dịch vụ. Trong bối cảnh đó, ý nghĩa cốt lõi của việc sáp nhập nằm ở chỗ TP.HCM chủ động chấm dứt tư duy phát triển phân tán, chuyển sang tổ chức lại không gian và nguồn lực theo hướng tập trung, có trọng tâm.

Thay vì để mặc các ngành dịch vụ tự bơi, thành phố định hướng hình thành các cụm trung tâm dịch vụ có khả năng tự tạo, tự nuôi thị trường. Đây là điểm then chốt: khi dịch vụ tài chính tại Thủ Thiêm được kết nối chặt chẽ với logistics cảng biển ở Cái Mép và hệ sinh thái công nghệ cao tại Bình Dương, một chuỗi giá trị liên hoàn sẽ hình thành. Khi đó, các khu vực không chỉ cùng tồn tại, mà còn bổ trợ cho nhau, tạo ra một hệ sinh thái dịch vụ có khả năng tự tăng trưởng thay vì phụ thuộc vào mở rộng không gian đô thị.

Vốn đầu tư quốc tế sẽ không chảy vào từng địa phương riêng lẻ mà chảy vào một chuỗi giá trị tích hợp. Năm 2026 sẽ được ghi nhớ là năm của những “đòn bẩy”. Sự sáp nhập tạo ra một thực thể có quy mô đủ lớn để thực hiện những dự án mà trước đây từng địa phương không thể tự làm nổi: cao tốc, đường sắt không còn dừng lại ở ranh giới tỉnh, mà là những trục xương sống xuyên suốt một siêu đô thị thống nhất.

Năm 2026 không nên chỉ được đong đếm bằng số km đường cao tốc được xây mới, mà phải được đo bằng tỷ lệ đóng góp của kinh tế số và chỉ số hạnh phúc của người dân. Việc sáp nhập không làm phai nhạt bản sắc của Bình Dương hay Bà Rịa – Vũng Tàu. Trái lại, đó là quá trình đưa những bản sắc đã được hình thành và chứng thực vào một dòng chảy chung mãnh liệt hơn, nơi giá trị của từng địa phương được cộng hưởng, nâng tầm và lan tỏa mạnh mẽ hơn.

Hội thảo mở ra nhiều vấn đề cho tầm nhìn phát triển TPHCM trong tương lai. Nếu quy hoạch hạ tầng là “hệ khung” thì các Khu Thương mại tự do chính là “linh hồn” kinh tế của siêu đô thị TP.HCM sau sáp nhập. Với việc tận dụng đột phá từ Nghị quyết 98 và sự tích hợp không gian từ Bình Dương đến Bà Rịa – Vũng Tàu, TP.HCM đang kiến tạo một hệ sinh thái thương mại tự do chưa từng có, nơi dòng vốn, hàng hóa và công nghệ đã có những lộ trình mới.

FTZ Cái Mép Hạ – “trọng tâm của trọng tâm” nằm trên địa bàn phường Tân Phước (Phú Mỹ), với quy mô khổng lồ gần 3.800 ha, FTZ Cái Mép Hạ được xác định là hạt nhân của cả hệ thống. Đây là nơi hội tụ hiếm có của ba loại hình hạ tầng: đường biển, đường sắt và năng lượng. Hội thảo đã đặt ra được những vấn đề cốt lõi cho các giải pháp về liên kết ngành, liên kết vùng và liên kết quốc tế.

TS. Trần Du Lịch, chuyên gia kinh tế, nguyên viện trưởng Viện Kinh tế TP.HCM khẳng định ưu tiên số một phải là đường sắt lưỡng dụng Bàu Bàng – Cái Mép. Để giải quyết triệt để bài toán logistics và tối ưu hóa năng lực của siêu cảng Cái Mép Hạ, việc phát triển đường sắt phải là ưu tiên đột phá hàng đầu. Đây không chỉ là tuyến vận tải đơn thuần mà là một hạ tầng “lưỡng dụng” chiến lược: vừa chở khách với tốc độ 180km/h, vừa vận chuyển hàng hóa với tốc độ 120km/h.

Dựa trên quy hoạch vùng Đông Nam Bộ (Nghị quyết 24 của Bộ Chính trị và Quyết định 370 của Thủ tướng), một vành đai đô thị công nghiệp chạy từ Bình Phước đổ về phía biển sẽ chỉ thực sự tạo ra dòng chảy kinh tế mạnh mẽ nếu có sự hiện diện của đường sắt. Đây là công cụ hữu hiệu nhất để giảm chi phí vận hành và kết nối các cực sản xuất với cửa ngõ giao thương quốc tế.

Trong bối cảnh các dòng vốn đầu tư toàn cầu đang dịch chuyển không ngừng, việc chần chừ trong ban hành chính sách hay chậm trễ trong xây dựng hạ tầng đường sắt sẽ khiến Việt Nam bỏ lỡ vận hội vàng. Theo ông, sự cộng hưởng giữa một quy hoạch vùng bài bản, một tuyến đường sắt lưỡng dụng hiện đại và những chính sách ưu đãi nhân tài đột phá chính là “kiềng ba chân” vững chắc để FTZ Cái Mép Hạ trở thành động lực phát triển mới cho TP.HCM và cả nước.

Ông Đỗ Thiên Anh Tuấn, giảng viên tại Trường Chính sách Công và Quản lý Fulbright (FSPPM), cho rằng với việc Cái Mép Hạ không chỉ là trụ cột đột phá của khu vực mà còn sở hữu tiềm năng trở thành khu thương mại tự do hàng đầu Đông Nam Á. Lợi thế cốt lõi nằm ở cụm siêu cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải – một trong số ít thương cảng trên thế giới có khả năng đón tàu trọng tải lên đến 200.000 tấn, thiết lập tuyến vận tải trực tiếp đi châu Âu và Bắc Mỹ.

Bài toán kết nối “tam giác động lực” để FTZ thực sự trở thành lực đẩy cho kinh tế quốc gia, việc đề xuất một tầm nhìn vượt ra ngoài việc giải quyết các nút thắt hạ tầng đơn thuần. Đó phải là sự tổ chức lại không gian kinh tế và các chuỗi giá trị.

Trong đó, trục xương sống là sự cộng hưởng giữa ba “cực tăng trưởng”: Thủ Thiêm- Trung tâm Tài chính Quốc tế (IFC) và CBD hiện đại; Long Thành- Cửa ngõ hàng không quốc tế; Cái Mép- Cửa ngõ hàng hải toàn cầu. Hiện tại, sự kết nối giữa ba khu vực này vẫn còn rất hạn chế. Để dòng chảy vốn, con người, hàng hóa và tri thức được lưu thông trơn tru trong bối cảnh hội nhập, hạ tầng giao thông bắt buộc phải “đi trước một bước”.

Ông Mai Trung Hưng, phó giám đốc Sở xây dựng cho rằng, quy hoạch đô thị mới Phú Mỹ (nay thuộc TP.HCM mới) đã được định hình rất khoa học: toàn bộ phía Tây dành cho phát triển công nghiệp, trong khi phía Đông tập trung cho dân cư và dịch vụ. Điều này cho thấy tầm nhìn xa trong công tác quy hoạch vùng, tạo ra một bộ khung vững chắc để triển khai đề án FTZ mà không gây ra những xáo trộn lớn về cấu trúc hạ tầng hiện hữu.

Lãnh đạo Sở Xây dựng đánh giá hạ tầng hiện nay đã đảm bảo đủ điều kiện để hiện thực hóa đề án FTZ. Chính quyền đang nỗ lực tạo điều kiện tốt nhất trong quá trình điều chỉnh quy hoạch chi tiết, nhằm hài hòa lợi ích giữa các bên nhưng vẫn giữ vững mục tiêu tối thượng: Biến Cái Mép Hạ thành một trung tâm giao thương quốc tế có sức cạnh tranh vượt trội. Với sự sẵn sàng về quỹ đất công nghiệp và lộ trình kết nối giao thông liên vùng rõ ràng, Cái Mép Hạ đang hội tụ đủ các yếu tố “thiên thời, địa lợi” để trở thành động lực tăng trưởng mới.

Ông Bùi Đào Thái Trường, tổng giám đốc Roland Berger Việt Nam, khẳng định FTZ phải là một “hệ sinh thái” tích hợp cả phần cứng lẫn phần mềm. Dẫn chứng từ thành công của Singapore, Hồng Kông (Trung Quốc) và Dubai, ông Trường chỉ ra rằng mỗi FTZ thành công đều dựa trên việc lựa chọn “ngách” chiến lược phù hợp. Nếu Singapore tập trung vào y sinh và hàng không vũ trụ, Hồng Kông (Trung Quốc) chọn điện tử, thì Dubai lại thế mạnh về hóa dầu và đóng tàu.

Theo ông, đây là thời điểm “chín muồi” để TP.HCM định vị một vị thế mới trên bản đồ địa chính trị kinh tế. FTZ cần được xây dựng như một hệ sinh thái toàn diện, kết nối không chỉ trong nội tại thành phố mà còn với các thủ phủ công nghiệp lân cận như Bình Dương, Đồng Nai, Tây Ninh và Long An.

Lộ trình phát triển dựa trên 5 yếu tố cốt lõi, thay vì chỉ dừng lại ở sản xuất – xuất khẩu đơn thuần, gồm: thương mại dịch vụ, công nghiệp phù hợp, nguồn nhân lực, chính sách và tài chính.

“Chúng ta không cạnh tranh với khu vực, chúng ta phải trở thành điểm đến của các đối tác toàn cầu,” ông Trường chia sẻ. Lộ trình đến năm 2035-2045 cần một tầm nhìn dài hạn, biến FTZ từ một khu vực địa lý thành một “phòng thí nghiệm” về tự do thương mại và hỗ trợ tài chính. Nếu giải quyết tốt bài toán kết nối liên vùng (vành đai 3, 4, hệ thống đường thủy và đường sắt) kết hợp với một “thể chế vượt trội”, FTZ TP.HCM sẽ tạo ra tiếng vang lớn và trở thành dấu ấn của Việt Nam trong khu vực Đông Nam Á.