Michelle Xia và cú đánh bại Merck làm thay đổi ngành biotech Trung Quốc

Michelle Xia dành 12 năm nghiên cứu công nghệ sinh học tại Hoa Kỳ, trước khi về quê hương Trung Quốc làm việc tại công ty nghiên cứu theo hợp đồng khoa học sự sống Crown Bioscience của Mỹ. Khi đó bà nhận ra, Trung Quốc phải chờ lâu hơn nhiều so với Mỹ, để nhận được những loại thuốc mới nhất và tốt nhất. Mất 8 đến 10 năm để các loại thuốc đã được phê duyệt ở Hoa Kỳ có mặt tại Trung Quốc.

Bà Xia nhớ lại: “Thời đó, Trung Quốc không có nhiều phát minh trong dược phẩm. Trung Quốc sản xuất các bản sao của thuốc Mỹ, nhưng chậm hơn nhiều.” Với tham vọng thay đổi và kinh nghiệm dày dạn, bà thành lập một công ty công nghệ sinh học năm 2012 với 2 đồng nghiệp tại Crown Bioscience và một đồng sáng lập khác, ở thành phố Trung Sơn miền Nam Trung Quốc. Bà đảm nhận vai trò chủ tịch kiêm CEO công ty khởi nghiệp Akeso – tên một nữ thần chữa bệnh của người Hy Lạp cổ đại.

Giờ đây, 5 năm sau khi Akeso niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán Hồng Kông (Trung Quốc), loại điều trị ung thư phổi nổi bật của công ty đã thu hút sự chú ý đặc biệt trong ngành dược phẩm toàn cầu. Thử nghiệm giai đoạn 3 tại Trung Quốc vào năm ngoái, khi so sánh thuốc ivonescimab của Akeso với Keytruda của Merck – loại bán chạy nhất thế giới với doanh số gần 30 tỷ USD năm 2024, thì ivonescimab hiệu quả vượt trội hơn.

Một loại thuốc ít tên tuổi đã vượt qua sản phẩm bán chạy nhất của Merck, khiến cổ phiếu Akeso tăng vọt, hơn gấp 3 lần chỉ trong một năm. Điều này giúp CEO Xia, 58 tuổi, trở thành tỷ phú với tài sản 1,5 tỷ USD, dựa trên 8,5% cổ phần của mình và gia đình trong công ty. Bà là một trong 9 nữ tỷ phú gốc Hoa trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe (gồm hai người được thừa kế tài sản) và là một trong 13 nữ tỷ phú tự thân trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe toàn cầu.

Điều quan trọng nữa với CEO Xia, là Akeso đã trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo. Akeso kết hợp phương pháp hiện có để phát triển thuốc tiêm, giúp tăng hệ miễn dịch tấn công tế bào ung thư và làm tế bào ung thư chết bằng cách cắt đứt nguồn cung máu tới khối u. Ông Robert Booth, cựu giám đốc khoa học tại Roche và hiện là thành viên hội đồng quản trị Summit Therapeutics nói: “Thông thường, chiến lược kết hợp hai phương pháp này ít được chú ý. CEO Xia không ngại thử nghiệm điều đó. Bà ấy tự tin vào phán đoán khoa học của mình.” Summit Therapeutics là bên cấp phép cho ivonescimab vào năm 2022, mở đường tiến vào các thị trường như Hoa Kỳ, Canada, châu Âu và Nhật Bản.

Thành tựu của Akeso cũng là một phần trong bước tiến chung của nhiều công ty dược phẩm sinh học Trung Quốc. Gần một phần ba số thuốc được các công ty dược phẩm lớn cấp phép trên toàn cầu năm 2024, là từ đất nước tỷ dân, tăng từ không vào năm 2019, theo DealForma chuyên theo dõi các giao dịch công nghệ sinh học có trụ sở tại California. Tháng 4.2025, Ủy ban An ninh Quốc gia phụ trách công nghệ sinh học của Quốc hội Hoa Kỳ cảnh báo, nước này có nguy cơ mất lợi thế trong lĩnh vực công nghệ sinh học, khuyến khích Chính phủ đầu tư 15 tỷ USD trong 5 năm tới để hỗ trợ nghiên cứu sản xuất.

Ông Roel Van Den Akker, người đứng đầu mảng giao dịch dược phẩm và khoa học đời sống của PwC chia sẻ vào tháng 5: “Năm năm qua, Trung Quốc chuyển mình từ thị trường tiềm năng thành trung tâm đổi mới sáng tạo dược phẩm sinh học toàn cầu.” Một phần của sự tiến bộ đó được thúc đẩy bởi nhiều nhà khoa học, giống như CEO Xia, đã học tập hoặc làm việc tại Hoa Kỳ sau đó trở về Trung Quốc.

Bà Xia, tên khai sinh là Yu, sinh ra lớn lên ở tỉnh Cam Túc, trong gia đình có cha mẹ đều là kỹ sư. Sau khi tốt nghiệp ngành hóa sinh tại Đại học Tôn Dật Tiên ở Quảng Châu năm 1988, bà nhận học bổng rồi sang Đại học Newcastle bên Anh học tiến sĩ sinh học phân tử. Năm 1996, bà đến Hoa Kỳ nghiên cứu bệnh ung thư tại phòng thí nghiệm của Đại học Louisville bang Kentucky, nơi bà có một số người bạn.

Bốn năm sau, bà vào làm tại Celera Genomics, công ty nổi tiếng với người sáng lập Craig Venter và công trình nghiên cứu của ông về trình tự gen người. Thành viên hội đồng quản trị của Summit Therapeutics, Robert Booth, trở thành giám đốc khoa học của Celera năm 2002, thường tổ chức các cuộc họp ủy ban nghiên cứu với sự tham gia của nhiều nhà khoa học chuyên sâu, một phần để đào tạo đội ngũ trẻ. Ông nhớ lại: “Michelle Xia có lẽ là nhà khoa học trẻ nhất tham gia các cuộc họp đó. Cô ấy đặt ra những câu hỏi xuất sắc.”

Ông Booth có giao cho bà Xia thực hiện một xét nghiệm phức tạp, sử dụng kết quả để phát triển thuốc. Bốn nhà khoa học giàu kinh nghiệm đã mất 10 tuần để hoàn thành. Ông nói: “Tôi nghĩ sẽ mất hàng tháng, nhưng chỉ trong 2 tuần, cô ấy cho ra kết quả tốt, có thể tái tạo được. Cô ấy là nhà khoa học thành đạt, năng suất và khiêm tốn.” Thời gian sau, bà Xia tiếp tục làm việc tại Bayer rồi hai công ty khác. Thời gian này, bà nhập quốc tịch Hoa Kỳ.

Khi thành lập Akeso, CEO Xia và đồng nghiệp quyết tâm tạo ra kết quả tích cực. Do đó, công ty muốn tuyển dụng những sinh viên xuất sắc nhất. Họ thường đi 80km đến Quảng Châu, nơi có nhiều trường đại học để phỏng vấn. Tìm kiếm nhà đầu tư giai đoạn đầu cũng khó khăn, dẫu vậy họ vẫn huy động được ba triệu USD từ một số doanh nhân giàu có ở miền Nam Trung Quốc.

“Ngay từ đầu, cô ấy đã xây dựng công ty xử lý tất cả các bước phát triển thuốc, từ phát hiện đến sản xuất. Tất cả đều chung một mái nhà.”

Năm 2015, CEO Xia nghe tin tập đoàn dược phẩm khổng lồ Merck đang tìm cách cấp phép cho một ứng viên thuốc miễn dịch nhắm vào protein có tên CTLA-4. Hóa ra, Akeso cũng đang trong giai đoạn phát triển loại thuốc này. Bà Xia đã liên hệ với Merck, sắp xếp thỏa thuận cấp phép ứng cử viên thuốc của Akeso cho loại dược phẩm của Merck với giá 200 triệu USD. Đây là lần đầu tiên một công ty Trung Quốc cấp phép cho loại protein được phát triển trong phòng thí nghiệm (kháng thể đơn dòng) cho một công ty dược phẩm toàn cầu. CEO Xia nhớ lại: “Đó là sự công nhận rất lớn với chúng tôi. Chúng tôi thắng thỏa thuận đó nhờ chất lượng và tốc độ triển khai.”

CEO Xia định hướng Akeso vào tiến bộ khoa học. Gần 1/3 trong số 3.500 nhân viên công ty làm việc ở lĩnh vực nghiên cứu phát triển. Bà nói: “Chúng tôi tập trung vào khoa học, sinh học và công nghệ tiên tiến nhất. Điều đó tạo ra sự khác biệt.” Từ khi thành lập cách đây 13 năm, Akeso đảm bảo được sự chấp thuận cho năm loại thuốc từ cơ quan quản lý dược phẩm của Trung Quốc, bao gồm cả ivonescimab. Hai loại thuốc khác công ty phát triển, và cấp phép cho công ty khác ở Trung Quốc, cũng đã được chấp thuận. Một loại thuốc điều trị ung thư vòm họng, được Cơ quan Quản lý Thực phẩm Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) cấp phép vào tháng 4.2025. Theo công ty dịch vụ tài chính CMB International, doanh thu của Akeso dự kiến tăng 59% năm 2025, lên 470 triệu USD nhưng có thể vẫn lỗ ròng 27 triệu USD.

Yếu tố lớn nhất đưa Akeso trở thành tâm điểm chú ý ngành dược phẩm toàn cầu, là thuốc điều trị ung thư ivonescimab. Mặc dù Akeso đã đưa thuốc vào thử nghiệm giai đoạn 3, cũng như trình bày thành công tại ASCO 2022 – hội nghị về ung thư lớn nhất Hoa Kỳ, nhưng nhiều công ty dược phẩm lớn vẫn ngần ngại ký hợp đồng. Ông Ken Clark, thành viên hội đồng quản trị của Summit Therapeutics chia sẻ: “Tất cả công ty dược phẩm từ chối ivonescimab, chủ yếu vì họ không tin vào dữ liệu công bố.”

May mắn cho Akeso, hai đồng giám đốc điều hành của Summit là Maky Zanganeh và Bob Duggan, hiện đều là tỷ phú Mỹ, đã chỉ đạo đội ngũ lùng sục khắp thế giới năm 2022 để tìm kiếm một loại thuốc đang thử nghiệm giai đoạn 3 để cấp phép. Một giám đốc điều hành gốc Trung Quốc tên Fong Clow, đã đề xuất tìm kiếm ở đất nước tỷ dân. Vài tháng sau, đội ngũ Summit thu hẹp trọng tâm nhiều ứng viên, bao gồm cả thuốc của Akeso.

Hóa ra cả ba người Xia, Zanganeh và Duggan từng có mối liên hệ trong quá khứ. Một ứng cử viên thuốc mà bà Xia nghiên cứu tại Celera Genomics vào đầu những năm 2000, sau đó được Pharmacyclics – công ty công nghệ sinh học trước đây của Zanganeh và Duggan mua lại. Dưới sự chỉ đạo của hai doanh nhân này, Pharmacyclics đưa thuốc Imbruvica lên được FDA phê duyệt năm 2013, để điều trị bệnh bạch cầu lymphocytic mãn tính. Thuốc nhanh chóng trở thành cơn sốt. Tập đoàn dược phẩm khổng lồ AbbVie sau đó mua lại Pharmacyclics với giá 21 tỷ USD năm 2015.

Mối liên hệ đó giúp ba người tin tưởng nhau hơn. Zanganeh và Duggan có xuất thân ít liên quan đến dược phẩm. Zanganeh khởi nghiệp là nha sĩ. Duggan là doanh nhân từng điều hành nhiều công ty như bánh quy, cửa hàng dụng cụ thêu, trước khi gặp Zanganeh tại một công ty robot. Hai người nhanh chóng nhận ra bản thân có chung văn hóa kinh doanh. Bà Xia nhớ lại: “Hai người họ sau đó tìm thấy tôi. Tôi nghĩ cả ba khá hợp nhau.”

“Năm năm qua, Trung Quốc chuyển mình từ thị trường tiềm năng thành trung tâm đổi mới sáng tạo dược phẩm sinh học toàn cầu.”

Akeso và Summit ký thỏa thuận cấp phép vào tháng 12.2022. Summit đồng ý trả trước 500 triệu USD, cộng với khoản thanh toán tiềm năng lên đến 4,5 tỷ USD. Bà Xia cũng gia nhập hội đồng quản trị của Summit vào tháng sau đó. CEO Zanganeh nói: “Ngay từ đầu, cô ấy đã xây dựng công ty xử lý tất cả các bước phát triển thuốc, từ phát hiện đến sản xuất. Điều này mang lại cho Akeso tốc độ, sự linh hoạt và khả năng kiểm soát, trong một ngành công nghiệp mà thời gian vô cùng quan trọng.”

Tại hội nghị về ung thư phổi ở San Diego tháng 9.2024, Akeso công bố kết quả thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 3. Người dùng thuốc của Akeso sống trung bình 11,1 tháng trước khi ung thư bắt đầu di căn trở lại, so với 5,8 tháng nếu dùng Keytruda của Merck. Cổ phiếu Akeso tăng 16% vào ngày hôm sau. Bạn bè khắp Trung Quốc và Hoa Kỳ đã liên hệ để chúc mừng CEO Xia. (Summit hiện đang thử nghiệm giai đoạn 3 thuốc của Akeso, để được FDA chấp thuận. Tháng 5.2025, Summit báo cáo đã thất bại ở 1 trong 2 mục tiêu chính, là khả năng sống sót tổng thể. Cổ phiếu Akeso giảm mạnh sau đó, nhưng tăng trở lại gấp 3 lần trong 12 tháng qua.)

CEO Xia còn những mục tiêu lớn hơn. Akeso hiện có hơn một chục ứng cử viên thuốc đang thử nghiệm. Công ty muốn vượt ra ngoài lĩnh vực thuốc điều trị ung thư, hướng đến các bệnh như thoái hóa thần kinh hoặc suy giảm miễn dịch, đặc biệt khi dân số Trung Quốc đang già hóa. Điều này đồng nghĩa với đầu tư mạnh vào công nghệ mới, hướng đến phục vụ bệnh nhân. CEO Xia chia sẻ: “Chúng tôi muốn gia nhập câu lạc bộ những công ty hàng đầu.”

Biên dịch: Hoàng Thi — Nội dung đã được đăng trên Tạp chí Forbes Việt Nam số tháng 12.2025