Dịch vụ “takeaway” tại Trung Quốc có từ thời… nhà Tống

Ngày nay, nhờ có điện thoại thông minh và các phương thức thanh toán điện tử, chúng ta có thể dễ dàng đặt món qua ứng dụng và thưởng thức ngay tại nhà. Nhưng từ rất lâu trước khi phương tiện vận tải và công nghệ hiện đại ra đời, Trung Hoa xưa đã phát triển một phiên bản sơ khai của dịch vụ giao đồ ăn. Sử liệu chép rằng vào thời nhà Hán (206 TC-220 CN), vị hoàng đế nọ có lần từng hỏi han các đại thần về đời sống của bách tính.

Bấy giờ trong thành nạn đói đang hoành hành, song một vị quan đã cố ý mua một bát canh thịt ngoài chợ, rồi dâng lên hoàng đế và bảo đây là món dân chúng thường ăn.

Các nhà sử học tin rằng mẩu chuyện này gợi ý rằng hình thức “takeaway” từ hàng quán đã xuất hiện ngay từ thời Hán. Tương truyền giới quyền quí tại các đô thị lớn thường dùng loại đồ ăn mang về làm quà biếu để thể hiện lòng tôn kính và thắt chặt quan hệ xã hội.

Đến thời nhà Đường (618-907), dịch vụ giao đồ ăn đã mở rộng tới tầng lớp thường dân ở thành thị.

Thời ấy, đồ ăn mang về thường là loại thực phẩm dễ bảo quản và vận chuyển, chẳng hạn bánh nướng dẹt và thịt khô đủ loại.

Văn hóa giao đồ ăn sơ kỳ này định hình rõ nhất dưới thời nhà Tống (960-1279). Thời đó, lệnh giới nghiêm đã được bãi bỏ, chợ đêm và kinh tế hàng quán phát triển mạnh tại các đô thị.

Sử liệu cho thấy các hoàng đế nhà Tống thường đặt đồ ăn từ bên ngoài để thể hiện đức cần kiệm và tạo hình ảnh gần gũi với bách tính. Hễ khi thèm món gì họ thường sai thái giám ra chợ mua, đôi khi còn trả thêm “tip”.

Bức họa nổi tiếng Thanh Minh Thượng Hà Đồ của họa sư thời Tống Trương Trạch Đoan đã khắc họa hình ảnh một người đàn ông vừa bước ra khỏi một cửa tiệm.

Người ấy đang hối hả bước đi, mình đeo tạp dề, bên tay trái là hai hộp đồ ăn, còn dụng cụ ăn uống thì bên tay phải.

Bức họa này, hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Cố cung Bắc Kinh, được coi là một trong những tác phẩm sớm nhất khắc họa người giao đồ ăn tại Trung Quốc.

Vào thời nhà Tống, người giao hàng được gọi là “nhàn hán”, nghĩa đen là “người nhàn rỗi”.

Họ thường lai vãng bên ngoài hàng quán, giúp khách mua sắm và giao đồ ăn cùng các vật phẩm khác.

Họ giao hàng bằng cách đi bộ, bằng thuyền hoặc bằng kiệu. Thời này, những “đồng nghiệp” của họ thường sử dụng xe đạp điện.

Hoàng đế (Tống Huy Tông) còn đặt hẳn một chức vụ chuyên trách giao hàng hoàng gia ngay trong cung điện.

Dịch vụ giao đồ ăn thời xưa có thể được đặt theo ba phương thức chính:

Thứ nhất là sai gia nhân đến hàng quán đặt món, sau đó một “nhàn hán” sẽ giao đến tận nhà.

Thứ hai là thỏa thuận dài hạn với hàng quán, bữa ăn sẽ được giao đến nhà khách hàng vào ngày giờ đã định.

Thứ ba là thức “bán hàng rong” tận cửa.

Sau thời Tống, các điểm giải trí như sòng bạc và hý viện khá phổ biến và hút khách, do đó quán hàng thường cử người đi rao bán đồ ăn tận nơi.

Để giữ nhiệt và đảm bảo tính thẩm mỹ cho món ăn, thời nhà Tống cũng có cả một “công nghệ takeaway” riêng: ôn bàn, hay loại khay giữ nhiệt. Khay này chế tác từ hai lớp sứ, phần lõi rỗng, có thể đổ đầy nước nóng bên trong giúp món ăn luôn ấm nóng trong quá trình vận chuyển.

Thay vì dùng hộp nhựa và túi giấy mỏng như ngày nay, loại hộp đựng đồ ăn thời xưa thường chắc chắn và tinh xảo hơn, được làm từ gỗ, tre và đôi khi được tráng men hoặc quét sơn.

Thói quen giao đồ ăn không hề mai một qua các triều đại. Người ta biết rằng các vị vua nhà Minh (1368-1644) và nhà Thanh (1644-1912) cũng đặt đồ ăn từ hàng quán bên ngoài.

Một sử liệu chép hoàng đế Tuyên Đức, trong một lần cải trang vi hành để trải nghiệm công việc đồng áng, trên đường trở về đã mua đồ ăn “takeaway” và đem chia cho đoàn tùy tùng. Trải nghiệm này giúp ông hiểu thêm về cảnh đời khó nhọc của nhà nông, từ đó thúc đẩy ông thực hiện chính sách giảm thuế.

Tương truyền ngay cả Phổ Nghi, vị hoàng đế cuối cùng của Trung Hoa, cũng giữ một chiếc điện thoại dành riêng cho việc đặt đồ ăn.

Trong thời hiện đại, dịch vụ giao đồ ăn tại Trung Quốc đã được tái hiện xoay quanh các nền tảng và thuật toán.

Đến năm 2025, thị trường này đã vượt ngưỡng 1,8 nghìn tỷ nhân dân tệ (262 tỷ USD), với hơn 10 triệu nhân viên giao hàng thường trực trên đường phố. Quy mô khổng lồ này đã biến mảng giao đồ ăn thành một trong những ngành dịch vụ đô thị nổi bật nhất, và cũng gây nhiều tranh cãi nhất.

Khi các chương trình giảm giá thúc đẩy sự cạnh tranh không ngừng, dư luận cũng đổ dồn vào vấn đề vệ sinh thực phẩm lỏng lẻo và hệ lụy về con người khi chạy theo nhịp sống “tốc độ”, từ thời gian làm việc vắt kiệt sức cho đến các cáo buộc vi phạm quy định về mức lương tối thiểu.

(Biên dịch: Hữu Thọ)