Trung Quốc chủ động ứng phó tác động của AI, hướng tới mục tiêu bứt phá về nhân tài

Từ các ứng dụng chatbot cho đến xe tự lái, trí tuệ nhân tạo (AI) đang tái định hình cách thức làm việc tại Trung Quốc, giúp nâng cao hiệu suất đồng thời xóa nhòa các ranh giới công nghiệp. Tuy nhiên, sự chuyển dịch này cũng làm gia tăng những lo ngại về tình trạng mất việc làm, khi mà những người lao động – từ công nhân dây chuyền lắp ráp cho đến các nhà thiết kế và biên dịch viên – đã và đang bắt đầu cảm nhận được áp lực này.

Thừa nhận những xáo trộn trong ngắn hạn, các nhà kinh tế tin rằng AI không hẳn là dấu chấm hết cho việc làm, mà đúng hơn là một lực lượng chuyển đổi mạnh mẽ. Tương tự như những làn sóng cách mạng công nghệ trước đây, AI sẽ tái cấu trúc thị trường lao động bằng cách thúc đẩy sự ra đời của những ngành nghề và mô hình làm việc mới.

Về phía mình, các nhà hoạch định chính sách Trung Quốc đang có những động thái định hướng sự phát triển của AI nhằm giảm bớt tác động tiêu cực đến vấn đề việc làm. Đồng thời, họ cũng tăng cường đầu tư vào vốn con người, hướng tới mục tiêu xây dựng một lực lượng lao động được trang bị tốt hơn trước những thay đổi công nghệ nhanh chóng và hỗ trợ một nền kinh tế đang trong giai đoạn chuyển đổi.

Các chuyên gia phân tích nhận định rằng nỗi lo ngại về việc công nghệ thay thế con người vốn không hề mới. Mọi bước nhảy vọt về công nghệ trong lịch sử, từ động cơ hơi nước cho đến quá trình cơ giới hóa, đều từng làm dấy lên những nỗi sợ hãi tương tự.

“Dù một số vai trò truyền thống đang dần mất đi, AI vẫn giúp nâng cao năng suất và mở ra không gian cho những ngành công nghiệp mới, từ đó tạo ra những cơ hội mới và định nghĩa lại khái niệm việc làm trong tương lai,” ông Vũ Kiệt, nhà phân tích tại viện nghiên cứu DRCnet, nhận định.

Vào tháng 8.2025, Quốc vụ viện Trung Quốc đã triển khai các hướng dẫn cho sáng kiến “AI Plus”. Sáng kiến này kêu gọi áp dụng AI rộng rãi hơn để tạo ra các vị trí công việc mới và nâng cấp những công việc hiện có, đồng thời điều phối các nguồn lực đổi mới sáng tạo vào những lĩnh vực có tiềm năng tạo việc làm lớn.

Trong một báo cáo, Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) dự báo rằng đến năm 2030, AI và các công nghệ xử lý dữ liệu sẽ tạo ra khoảng 11 triệu việc làm trên toàn thế giới. Con số này hoàn toàn bù đắp được cho khoảng 9 triệu việc làm dự kiến sẽ bị thay thế. Đáng chú ý, động lực thay đổi này đã bắt đầu hiển hiện rõ rệt tại Trung Quốc.

Theo ông Đinh Tráng, nghiên cứu viên tại Viện Nghiên cứu Tài chính Trùng Dương thuộc Đại học Nhân dân Trung Quốc, ngành công nghiệp lõi về AI của nước này đang tiến gần đến quy mô 600 tỷ nhân dân tệ (khoảng 85,58 tỷ USD). Ông nhận định: “Từ những đột phá trong các mô hình ngôn ngữ lớn và thuật toán, cho đến sự tích hợp sâu rộng của AI với các ngành sản xuất, dịch vụ và công nghệ sinh học, nhu cầu về nhân tài đang tăng vọt.”

Trong 5 năm qua, Bộ Nguồn lực nhân lực và An sinh xã hội Trung Quốc (MOHRSS) đã chính thức công nhận 72 nghề nghiệp mới để đưa vào danh mục nghề nghiệp quốc gia. Điều này không chỉ nhằm chuẩn hóa thị trường lao động mà còn giúp người lao động trong các lĩnh vực này được hưởng các chính sách phúc lợi, đào tạo và chứng chỉ chuyên môn chính thức.

Lĩnh vực lái xe tự hành là một trường hợp điển hình đầy tính gợi mở. Thay vì chỉ đơn thuần là thay thế tài xế, các công ty đang tạo ra những vị trí công việc mới kết hợp giữa kinh nghiệm vận hành thực tế và các kỹ năng kỹ thuật số.

Các doanh nghiệp vận hành dịch vụ taxi robot (robotaxi) đang tuyển dụng giám sát viên an toàn mặt đất, nhân viên kiểm thử xe và kỹ sư thuật toán điều phối. Nhiều vị trí tuyển dụng ưu tiên những người từng là tài xế taxi, xe buýt hoặc xe công nghệ; điều này phản ánh nỗ lực đào tạo lại kỹ năng thay vì đào thải những lao động truyền thống.

Anh Trương Siêu là một trường hợp chuyển đổi như vậy; vốn là một cựu quản lý cho thuê xe, hiện anh đang đảm nhận vị trí nhân viên vận hành an toàn từ xa cho các xe taxi robot (robotaxi) tại Bắc Kinh. Công việc của anh là giám sát các phương tiện tự hành theo thời gian thực và can thiệp khi cần thiết, chẳng hạn như điều hướng lại lộ trình của xe khi có các đoạn đường bị phong tỏa. Anh Trương cho biết, vị trí này đòi hỏi sự hiểu biết vững chắc về hệ thống và phần mềm xe hơi, cũng như sự tập trung cao độ và tính kiên nhẫn.

“Trước đây, công việc tại xưởng sản xuất thường xoay quanh lắp ráp, hàn và sửa chữa. Giờ đây, công nhân đang chuyển dịch từ việc cầm cờ-lê sang quản lý hệ thống, trở thành những nhân viên kiểm thử và vận hành cho các dòng xe kết nối thông minh,” ông Vương Hạo, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Phát triển Công nghiệp Thông tin Trung Quốc (CCID), nhận định.

Với việc trí tuệ nhân tạo (AI) đang đại diện cho một cuộc tái cấu trúc sâu sắc về kỹ năng, phân công lao động và các hình thái công việc, chính phủ đã đẩy nhanh quá trình thích nghi thông qua việc đào tạo lại, nâng cấp giáo dục và đầu tư vào vốn nhân lực.

Một chiến dịch nâng cao kỹ năng trên toàn quốc kéo dài đến năm 2027 đang cung cấp các khóa đào tạo được trợ cấp cho hơn 30 triệu người. Các trường học cũng được yêu cầu tăng cường giáo dục về AI, bắt đầu ngay từ cấp tiểu học, nhằm giúp học sinh hiểu được cách thức công nghệ tương tác với xã hội.

Gần đây hơn, một cụm từ mới đã xuất hiện trong các văn bản chính thức: “Đầu tư vào nguồn vốn nhân lực”. Cụm từ này đã xuất hiện liên tục trong báo cáo công tác chính phủ năm 2025, các văn bản quy hoạch phát triển dài hạn, và tại một hội nghị kinh tế cấp cao vào tháng trước nhằm xác định các ưu tiên cho năm 2026.

Các nhà phân tích giải thích rằng khái niệm này phản ánh một sự thay đổi trong tư duy. Khi công nghệ tăng tốc, sự sáng tạo của con người đã trở thành tài sản cạnh tranh cốt lõi, giúp Trung Quốc chuyển dịch từ mô hình tăng trưởng thâm dụng lao động sang phát triển dựa trên trí tuệ và sự sáng tạo.

Ông Lưu Minh Hy, nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Chiến lược và Phát triển thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc, cho biết: Trong bối cảnh dân số đang già hóa, việc cải thiện vốn con người sẽ giúp Trung Quốc chuyển dịch từ “lợi thế dân số” sang “lợi thế nhân tài”.

Bất chấp những động lực tích cực đó, các chuyên gia cho rằng vẫn còn rất nhiều việc phải làm. Việc điều chỉnh chương trình giảng dạy đại học sao cho bắt kịp với các ứng dụng AI đang thay đổi nhanh chóng, đào tạo lại cho những người lao động đang ở giữa sự nghiệp, và hỗ trợ những người bị thay thế bởi tự động hóa – tất cả đều đòi hỏi một khung chính sách toàn diện hơn.

Ông Cung Bì Minh, nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Kinh tế vĩ mô Trung Quốc, đã kêu gọi các biện pháp hỗ trợ chuyển đổi có mục tiêu dành cho những nhóm đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi thay đổi công nghệ. Các biện pháp này bao gồm tăng cường trợ cấp thất nghiệp, hỗ trợ kinh phí đào tạo lại và các cơ chế khuyến khích tái tuyển dụng nhằm rút ngắn con đường trở lại thị trường lao động của họ.

“Trung Quốc nên xây dựng các chương trình tài năng số đa tầng và lồng ghép việc ‘đào tạo AI cho tất cả mọi người’ cùng tinh thần học tập suốt đời vào lực lượng lao động,” theo lời ông Lý Đào, giáo sư tại Đại học Sư phạm Bắc Kinh. Ông cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của những nỗ lực này trong việc giúp người lao động thích nghi với những thay đổi mang tính đột phá do sự phát triển nhanh chóng của AI thúc đẩy.

(Biên dịch: Lê Anh)