Startup Apex và kỷ nguyên sản xuất vệ tinh hàng loạt

Tại nhà máy mới của Apex Technology ở Los Angeles, một màn hình giám sát đang hiển thị vị trí và các thông số vận hành quan trọng của vệ tinh đầu tiên do công ty sản xuất, khi nó đều đặn hoàn thành một vòng quỹ đạo quanh trái đất sau mỗi 90 phút.

Ian Cinnamon, CEO kiêm đồng sáng lập của Apex, cho biết những áp lực mà vệ tinh phải chịu đựng khi di chuyển liên tục từ ánh nắng thiêu đốt sang bóng đêm lạnh giá chính là minh chứng cho việc tại sao sản xuất vệ tinh lại khó khăn và tốn kém đến vậy. “Hãy tưởng tượng chiếc điện thoại của bạn phải hoạt động liên tục trong 5 năm, và cứ mỗi 45 phút, bạn lại cho nó vào lò nướng rồi ngay lập tức tống vào ngăn đá”, vị CEO 33 tuổi có lối nói chuyện liến thoắng chia sẻ với nụ cười rạng rỡ.

Chiếc vệ tinh được đặt tên là Aries, theo tên chú chó của Cinnamon, đã được phóng lên không gian vào năm 2024. Quá trình hoàn thiện chỉ mất chưa đầy 12 tháng từ khi Apex bắt đầu triển khai, một cột mốc mà công ty tuyên bố là kỷ lục đối với dòng vệ tinh nhỏ được thiết kế để sản xuất hàng loạt. Đây là bước đi đầu tiên trong tham vọng của Apex nhằm đưa mô hình sản xuất quy mô lớn kiểu Henry Ford vào ngành công nghiệp vệ tinh.

Phía sau màn hình giám sát, bên trong một phòng sạch được ngăn cách bởi tấm màn nhựa vinyl trong suốt, các kỹ thuật viên đội mũ trùm tóc đang miệt mài làm việc trên một chiếc vệ tinh Aries khác. Thiết bị này được đặt trên bệ có bánh lăn tại một trong sáu trạm thuộc dây chuyền lắp ráp của Apex. Cinnamon khẳng định đây chính là làn sóng của tương lai trong ngành công nghiệp vệ tinh, nơi mà từ trước đến nay, các nhà máy thường chỉ chế tạo đơn lẻ từng chiếc một. Ông dự kiến sẽ sản xuất hàng chục vệ tinh mỗi tháng tại nhà máy này.

Từ lâu, sản xuất vệ tinh đã là một ngành kinh doanh mang tính đơn lẻ, với mỗi thiết bị được tùy chỉnh riêng biệt theo từng nhiệm vụ cụ thể, như chụp ảnh trái đất hay truyền tín hiệu truyền hình. Đi kèm với đặc thù đó luôn là mức chi phí đắt đỏ và tình trạng chậm trễ kéo dài.

Trong bối cảnh ngày càng nhiều vệ tinh nhỏ được phóng vào quỹ đạo tầm thấp của trái đất, Apex đang nỗ lực thuyết phục các nhà phát triển mạng lưới vệ tinh rằng việc sử dụng một khung nền vệ tinh tiêu chuẩn hóa sẽ nhanh chóng và tiết kiệm chi phí hơn nhiều. Apex hiện cung cấp ba loại “bus” khác nhau – thuật ngữ chỉ phần thân chính của vệ tinh, bao gồm hệ thống năng lượng và điều khiển – khách hàng chỉ việc tích hợp thêm các cảm biến hoặc thiết bị chuyên dụng của riêng họ. Chẳng hạn như các loại vũ khí để bắn hạ tên lửa đạn đạo xuyên lục địa, tương tự như viễn cảnh về hệ thống phòng thủ “Vòm Vàng” (Golden Dome) mà Tổng thống Mỹ Donald Trump từng đề xuất.

Tương tự như các nhà sản xuất ô tô, Apex cung cấp nhiều “phiên bản cấu hình” khác nhau cho vệ tinh của mình, với tùy chọn như công suất điện lớn hơn, hệ thống liên lạc hiện đại hơn, hay lựa chọn giữa hệ thống đẩy điện lực hoặc hóa học. Ngoài những tùy chọn đó, Apex sẽ không thay đổi bất cứ chi tiết nào khác. 

Cinnamon và Benassi nhìn thấy một dư địa phát triển cực kỳ lớn: Trước khi thành lập Apex vào năm 2022, bộ đôi này đã tiến hành khảo sát nhóm khách hàng tiềm năng và nhận thấy sự bất mãn bao trùm về tình trạng chậm trễ, chi phí phát sinh ngoài kiểm soát và chất lượng kém. 

Caleb Henry, Giám đốc nghiên cứu tại công ty tư vấn vũ trụ Quilty Analytics (Florida), nhận định rằng giả thuyết cơ bản của Apex là hoàn toàn hợp lý: Các đơn vị vận hành vệ tinh từ lâu đã nhận ra lợi ích của việc mua các tàu vũ trụ tiêu chuẩn hóa, thế nhưng nhu cầu tìm kiếm các giải pháp tùy chỉnh đắt đỏ vẫn luôn rất mãnh liệt. 

Theo Hiệp hội Công nghiệp Vệ tinh (SIA) có trụ sở tại Mỹ, các nhà sản xuất vệ tinh đã ghi nhận mức doanh thu 20 tỷ USD trên toàn thế giới vào năm ngoái. Apex hy vọng sẽ giành được một phần lớn trong “chiếc bánh” đang ngày càng mở rộng này, đặc biệt là khi quân đội Mỹ tăng cường hiện diện trong không gian. Theo ước tính từ Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ, chỉ riêng hệ thống “Vòm Vàng” có thể tiêu tốn hơn 800 tỷ USD trong vòng hai thập kỷ tới. Tuy nhiên, con đường phía trước của công ty vẫn còn rất dài; họ chỉ mới sản xuất được 3 vệ tinh vào năm 2024 và khoảng 10 chiếc trong năm 2025.

Mặc dù vậy, doanh số bán hàng ấn tượng đã đẩy doanh thu năm ngoái của công ty lên mức ước tính 60 triệu USD, phần lớn đến từ các khoản thanh toán trước cho dòng khung nền Aries, với khả năng tải lên tới 150kg, và dòng Nova, được đặt theo tên chú chó Bernedoodle của Benassi, với tải trọng gấp đôi. 

Cinnamon cho biết tổng giá trị đơn hàng đã vượt mức 100 triệu USD từ khoảng 12 khách hàng, trong đó lĩnh vực quốc phòng chiếm hai phần ba. Apex khá kín tiếng về danh tính khách hàng cũng như các dự án cụ thể do những hạn chế từ chính phủ; tuy nhiên, danh sách này bao gồm tập đoàn hàng không vũ trụ BAE của Anh và công ty công nghệ quốc phòng Anduril tại California, đơn vị đã đặt hàng ít nhất một vệ tinh.

Một khách hàng thương mại tiêu biểu là Aetherflux, công ty đang lên kế hoạch xây dựng một mạng lưới vệ tinh trong không gian để thu hoạch năng lượng mặt trời. Theo dự kiến, Apex sẽ bàn giao khung nền cho vệ tinh thử nghiệm đầu tiên của Aetherflux vào tháng 8 tới. Tỷ phú fintech Baiju Bhatt, người sáng lập công ty có trụ sở tại California này, đã bị thuyết phục bởi năng lực của Apex đến mức quyết định trở thành một nhà đầu tư của họ. Ông không ngớt lời khen ngợi trình độ kỹ thuật thượng thừa của Benassi cũng như tinh thần quyết đoán của Cinnamon. 

“CHÚNG TÔI MUỐN LÀ ĐƠN VỊ LÀM VỆ TINH ĐẦU TIÊN MÀ NGƯỜI TA KHÔNG THẤY ‘GHÉT’ MỖI KHI NHẮC ĐẾN. ĐÓ LÀ VŨ KHÍ RIÊNG BIỆT CỦA CHÚNG TÔI.”

Cinnamon cho biết nhu cầu thị trường lớn đến mức Apex đang tìm cách đẩy nhanh lộ trình tăng sản lượng, vốn dự kiến sẽ đạt mức 144 vệ tinh mỗi năm vào năm 2028. Vào tháng 4.2025, công ty đã huy động thành công 200 triệu USD trong vòng gọi vốn Series C nhằm nâng cao năng lực tự sản xuất linh kiện, nâng tổng số vốn huy động được lên 322 triệu USD (bao gồm cả vốn cổ phần và nợ). 

Các hoạt động thương mại tại quỹ đạo tầm thấp của trái đất đã bùng nổ mạnh mẽ trong những năm gần đây, nhưng triển vọng của Apex tại thị trường lớn nhất, viễn thông, có lẽ sẽ khá hạn chế. Hai “ông lớn” đang xây dựng các mạng lưới vệ tinh khổng lồ nhằm cung cấp internet băng thông rộng từ không gian là SpaceX và Amazon đều tự sản xuất tàu vũ trụ của riêng mình ngay tại cơ sở nội bộ.

Quốc phòng chính là cơ hội lớn nhất của Apex. Bộ Quốc phòng Mỹ đang rất tha thiết mở rộng mạng lưới nhà cung cấp vệ tinh, và đến nay, những gì Apex thể hiện là hết sức ấn tượng – một sĩ quan thuộc Lực lượng Không gian Mỹ chia sẻ với Forbes với điều kiện ẩn danh vì không được phép phát ngôn công khai. “Bộ Quốc phòng đã quá mệt mỏi với việc chi ra những khoản tiền khổng lồ mà rốt cuộc lại không nhận được các tính năng kỹ thuật đúng hạn hoặc không đạt được như kỳ vọng.”

Apex đã vượt qua thành công chuỗi hợp đồng R&D (nghiên cứu và phát triển) quy mô nhỏ – dạng hợp đồng mà Lầu Năm Góc thường dùng để thử nghiệm các công ty mới. Vào tháng 2.2025, công ty này đã giành được một hợp đồng trị giá 46 triệu USD từ Lực lượng Không gian cho một số lượng vệ tinh Aries không được tiết lộ. 

Ngồi tại bàn làm việc trong văn phòng, phía trước bức chân dung chú chó Aries trong bộ đồ phi hành gia, Cinnamon cho biết ông đã thuyết phục được một vài công ty, vốn trước đây tự sản xuất khung nền vệ tinh, chuyển sang dùng thử sản phẩm của Apex, và ông đang nhắm tới những mục tiêu xa hơn. “Giấc mơ của tôi là mọi nhà thầu chính tham gia dự án ‘Vòm Vàng’ đều sử dụng nền tảng khung vệ tinh của Apex”, Cinnamon chia sẻ.

Tham vọng thống trị ngành công nghiệp vệ tinh của công ty còn được thể hiện rõ nét ngay trong cách đặt tên các phòng họp; tất cả đều được đặt theo tên của những loài thú săn mồi hàng đầu: cá sấu caiman, cá voi sát thủ, chim ưng. Đặc biệt, tấm biển bên ngoài văn phòng của Cinnamon mang tên loài săn mồi nguy hiểm nhất trong tất cả – con người.

Cinnamon lớn lên tại Los Angeles, là con trai của một cặp biên kịch phim sitcom. Ngay từ nhỏ, ông đã bộc lộ khả năng thiên bẩm về lập trình và cả kinh doanh. Ông từng bán trò chơi điện tử trực tuyến khi còn học tiểu học, và ở tuổi 15, ông đã viết một cuốn sách giáo khoa dành cho thanh thiếu niên mang tên “Lập trình trò chơi điện tử cho những thiên tài xấu tính”. Cinnamon cũng sớm dành tình yêu cho không gian khi thành lập các câu lạc bộ tên lửa tại trường cấp hai và cấp ba. Ông từng theo học ngành kỹ thuật hàng không vũ trụ tại MIT, nhưng đã quyết định chuyển hướng vì nhận thấy chương trình đào tạo này giống như một “băng chuyền” đưa sinh viên đến với những công việc gò bó tại các nhà thầu quốc phòng khổng lồ hoặc cơ quan chính phủ. 

Sau khi tốt nghiệp cử nhân ngành nghiên cứu não bộ và khoa học nhận thức, ông làm việc cho nhà đầu tư tỷ phú Mark Pincus tại một vườn ươm khởi nghiệp. Bên cạnh đó, Cinnamon còn đồng sáng lập một tổ chức phi lợi nhuận với nỗ lực sử dụng máy học (machine learning) để chế tạo vaccine HIV, một dự án đã giúp ông lọt vào danh sách “30 Under 30” của Forbes năm 2015.

Năm 2016, Cinnamon thành lập Synapse, đơn vị tiên phong phát triển hệ thống trí tuệ nhân tạo hỗ trợ tự động nhận diện vũ khí qua hình ảnh quét tại các trạm kiểm soát an ninh sân bay. Dù gặp không ít trở ngại trong việc tiếp cận thị trường và tìm kiếm khách hàng, nhưng đến năm 2020, Synapse đã lọt vào “mắt xanh” của Palantir Technologies, gã khổng lồ phần mềm có trụ sở tại Colorado, và được doanh nghiệp này mua lại.

Trong thập kỷ qua, thị trường vũ trụ đã chứng kiến một bước chuyển mình mạnh mẽ. Thay vì tập trung vào những vệ tinh khổng lồ trị giá hàng tỷ USD ở quỹ đạo địa tĩnh (quỹ đạo đồng bộ với sự tự quay của trái đất), dòng vốn và công nghệ đang đổ dồn vào các “chòm sao” gồm hàng chục, thậm chí hàng trăm vệ tinh nhỏ ở quỹ đạo thấp.

Một số cái tên đầu ngành đã quyết định tự thiết kế và chế tạo vệ tinh riêng, điển hình là những đơn vị tiên phong trong lĩnh vực quan sát trái đất như Planet Labs (California), Spire (Virginia) và “ông lớn” SpaceX. Bên cạnh đó, thị trường cũng ghi nhận sự trỗi dậy của một làn sóng khởi nghiệp mới chuyên cung cấp dịch vụ sản xuất vệ tinh nhỏ (smallsats) cho bên thứ ba, bao gồm cả các đơn vị quân đội, với những cái tên tiêu biểu như Terran Orbital và York Space Systems.

Cinnamon cho biết khách hàng tại Palantir cũng như nhiều đối tác mà ông từng tiếp xúc đều tỏ ra không hài lòng với thực trạng hiện tại. Ông nhấn mạnh: “Không một nhà sản xuất vệ tinh nào có khả năng đáp ứng kịp thời nhu cầu bùng nổ của thị trường.”

Trong khi đó, các đối thủ của Apex, bao gồm “gã khổng lồ” hàng không vũ trụ châu Âu Airbus và Terran Orbital, khẳng định họ đang cung cấp các nền tảng vệ tinh tiêu chuẩn hóa có khả năng sản xuất hàng loạt. Tuy nhiên, Cinnamon lại đưa ra quan điểm trái ngược, cho rằng trên thực tế, các mẫu vệ tinh của những công ty này mới chỉ dừng lại ở “điểm khởi đầu” và vẫn đòi hỏi quá trình tùy biến phức tạp cho từng đơn hàng.

Việc chuẩn hóa sản phẩm không chỉ cho phép đẩy nhanh tiến độ sản xuất và rút ngắn thời gian bàn giao mà còn giúp cố định giá thành, một bước đi chưa từng có tiền lệ vừa được Apex thực hiện bằng cách công khai bảng giá ngay trên trang web công ty. Tại đây, khách hàng có thể tự do lựa chọn các tùy chọn thiết bị thông qua một danh mục trực tuyến.

Theo công bố từ phía công ty, phiên bản cơ sở của dòng vệ tinh Aries có giá khởi điểm từ 3,5 triệu USD với thời hạn bàn giao chỉ trong 6 tháng. Đối với phiên bản cấu hình đầy đủ hoạt động tại quỹ đạo thấp, mức giá sẽ là 9,5 triệu USD cùng thời gian hoàn thiện 12 tháng. Trong khi đó, dòng vệ tinh Nova có mức giá khởi điểm từ 6 triệu USD.

Mức giá này được cho là cao hơn chi phí sản xuất dòng vệ tinh Starlink vốn được thiết kế tinh giản của SpaceX – loại vệ tinh mà công ty tư vấn Quilty ước tính chỉ tiêu tốn khoảng 1 triệu USD mỗi chiếc.

“MẤY CẬU ĐÓ LÀM VIỆC CỰC KỲ CHĂM CHỈ VÀ ĐẦY MÁU LỬA.”

Tuy nhiên, con số của Apex vẫn thấp hơn đáng kể so với mức giá mà Cơ quan Phát triển Không gian (SDA) thuộc quân đội Hoa Kỳ đang chi trả cho hệ thống chòm sao vệ tinh của mình. Cụ thể, quân đội Mỹ phải trả trung bình 15 triệu USD cho mỗi vệ tinh liên lạc, và từ 40 đến 45 triệu USD cho mỗi tàu vũ trụ có chức năng theo dõi tên lửa.

Không chỉ dừng lại ở việc chuẩn hóa giá thành, Apex còn thiết kế các vệ tinh theo hướng dễ lắp ráp hơn. Cải tiến cho phép công ty khởi nghiệp này mở rộng đối tượng tuyển dụng sang cả những thợ cơ khí có kinh nghiệm trong ngành ô tô với mức lương thấp hơn so với kỹ sư hàng không vũ trụ truyền thống. Song song đó, Apex cũng đặt mục tiêu nâng tỷ lệ linh kiện tự sản xuất hoặc đặt hàng riêng theo thiết kế nội bộ từ 50% lên 90%. 

Ông Ross Fubini, nhà sáng lập quỹ đầu tư XYZ, đồng thời là cổ đông và thành viên hội đồng quản trị của Apex – người từng sát cánh cùng Cinnamon từ thời Synapse – cho biết ông rất ấn tượng với khả năng định hướng thị trường tinh tế của doanh nhân trẻ này trong một lĩnh vực đầy phức tạp. “Nút thắt quan trọng trong mảng kinh doanh này chính là việc bạn phải biết cách từ chối những yêu cầu thái quá của khách hàng,” Fubini nhận định.

Trong trường hợp dự án “Vòm Vàng”, khách hàng thậm chí còn chưa xác định rõ yêu cầu cụ thể của mình. Tuy nhiên, hàng loạt doanh nghiệp khác đang khao khát cơ hội đã nhanh tay thâu tóm các startup sản xuất vệ tinh nhỏ để duy trì vị thế, trong bối cảnh phân khúc vệ tinh kích thước lớn đang rơi vào tình trạng trì trệ. Danh sách này bao gồm những “gã khổng lồ” quốc phòng toàn cầu như Lockheed Martin (đã chi 450 triệu USD để mua lại Terran vào năm 2024), RTX – trước đây là Raytheon Technologies (thâu tóm Blue Canyon Technologies năm 2020 với giá 426 triệu USD) và Boeing (mua lại Millennium Space Systems năm 2018 với mức phí không được tiết lộ).

Ông Micah Walter-Range, chuyên gia tư vấn trong ngành và cựu giám đốc nghiên cứu tại Space Foundation, nhận định rằng Apex có thể sẽ rơi vào thế bất lợi nếu không thiết lập được mối quan hệ hợp tác chặt chẽ với một nhà thầu chính. Bên cạnh đó, nỗ lực tự chủ hóa chuỗi cung ứng nhằm thúc đẩy sản lượng của Apex cũng đi kèm với hàng loạt rủi ro phát sinh.

“Về lý thuyết, hiện thực hóa tất cả những mục tiêu họ đề ra là khả thi, nhưng vấn đề then chốt nằm ở năng lực thực thi,” ông Walter-Range nhấn mạnh.

Biên dịch: NVP — Nội dung đã được đăng trên Tạp chí Forbes Việt Nam số tháng 3.2026